ZMIANY W PRZEPISACH - „OBOWIĄZKOWA” MEDIACJA W SPRAWACH BUDOWLANYCH

1. Obowiązkowo do mediatora w sporach budowlanych

Od 1 marca 2026 roku zmieniają się zasady prowadzenia sporów budowlanych.

Ustawą z dnia 5 sierpnia 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2025 r. poz. 1172) wprowadzono nową regulację, zgodnie z którą w sprawach budowlanych sąd ma obowiązek skierowania stron do mediacji.


Zgodnie z nowym art. 4583a § 1 KPC w sprawach gospodarczych wynikających z umów o roboty budowlane oraz ze ściśle związanych z procesem budowlanym umów służących wykonaniu robót budowlanych sąd ma obowiązek przed posiedzeniem przygotowawczym albo pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę skierować strony do mediacji.

2. W jakich sprawach sąd skieruje sprawy do mediacji?

Obowiązek kierowania stron do mediacji dotyczy spraw, o których mowa w art. 4582 § 1 pkt 5 KPC (tj. spraw gospodarczych wynikających z umów o roboty budowlane oraz ze ściśle związanych procesem budowlanym).

Zgodnie z treścią uzasadnienia projektu nowelizacji, wybór tych właśnie spraw wynika z charakteru sporów budowlanych, ich skali i złożoności, wymogu pozyskania przez sąd w toku procesu wiadomości specjalnych i korzystania często z licznych opinii biegłych celem wykazania zasady odpowiedzialności i wysokości żądania, co przedkłada się też na wysokie koszty takiego postępowania sądowego. Postępowanie mediacyjne ma pozwolić na uniknięcie lub znaczne obniżenie tych kosztów, poprzez szybsze i mniej sformalizowane rozwiązanie sporu. Nowelizacja ma upowszechnić mediację w tego rodzaju sprawach. Ustawodawca traktuje tym samym mediację jako skuteczną i efektywną formę rozwiązywania sporów budowlanych.

Obowiązkowa mediacja nie będzie jednak dotyczyć spraw rozpoznawanych w postępowaniu upominawczym, elektronicznym postępowaniu upominawczym oraz postępowaniu nakazowym, chyba że wniesiono sprzeciw albo zarzuty od nakazu zapłaty. Jest to uzasadnione specyfiką takich postępowań. W tych sprawach obowiązek skierowania do mediacji powstanie dopiero w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu albo zarzutów od nakazu zapłaty i jedynie w sprawach prowadzonych wcześniej w postępowaniu upominawczym oraz nakazowym. W przypadku bowiem wniesienia sprzeciwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym sąd umarza postępowanie w zakresie, w którym nakaz zapłaty utracił moc (art. 50536 KPC).

Nowe regulacje będą miały zastosowanie też wyłącznie do postępowań wszczętych po 1 marca 2026 r.

3. Kilka słów o samej mediacji

Mediacja, tak jak sądownictwo polubowne (arbitraż), należy do alternatywnych metod rozwiązywania sporów, względem postępowania sądowego. Ma ona z założenia charakter dobrowolny i prowadzona jest z udziałem bezstronnego mediatora. Mediator prowadzi mediację, wykorzystując różne metody zmierzające do polubownego rozwiązania sporu, w tym poprzez wspieranie stron w formułowaniu przez nie propozycji ugodowych, lub na zgodny wniosek stron może wskazać sposoby rozwiązania sporu, które nie są dla stron wiążące.

Mediacja może być prowadzona jeszcze przed wszczęciem postępowania sądowego (jako tzw. mediacja przedprocesowa), na podstawie zawartej przez strony umowy o mediacje. Strony mogą skierować spór do mediacji także na etapie trwającego już postępowania.

Mediacja może być również prowadzona na skutek postanowienia sądu kierującego sprawę strony do mediacji (tzw. mediacja sądowa). Takie postanowienie sąd może wydać wyłącznie w toku trwającego już postępowania, jednak i w tym wypadku wymagana jest zgoda stron.

Mediacji nie prowadzi się bowiem, jeżeli strona sprzeciwi się jej prowadzeniu w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia jej postanowienia sądu kierującego strony do mediacji.

Rezultatem skutecznej mediacji jest zawarcie przez strony ugody, która podlega następnie zatwierdzeniu przez sąd. Ugoda zawarta przed mediatorem, po jej zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem. Ugoda zawarta przed mediatorem, zatwierdzona przez sąd, stanowi zaś tytuł egzekucyjny, podobnie jak wyrok sądu. Jeżeli ugoda podlega wykonaniu w drodze egzekucji, sąd zatwierdza ją przez nadanie jej klauzuli wykonalności. Wówczas taka ugoda jest tytułem wykonawczym i może podlegać przymusowemu wykonaniu w drodze egzekucji.

4. Nowe przepisy, nowe zasady

Dotychczas, zgodnie z art. 1838 § 1 KPC sąd mógł skierować strony sporu budowlanego do mediacji na każdym etapie postępowania, na wniosek lub z urzędu.

Sąd miał taki obowiązek tylko wówczas, gdy strony przed wszczęciem postępowania sądowego zawarły umowę o mediację, a pozwany zgłosił zarzut zawarcia umowy o mediację przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy (art. 2021 KPC).

W innych wypadkach sąd nie miał obowiązku kierowania stron do mediacji. Powinien jednak to uczynić, jeżeli stwierdziłby, że mediacja może doprowadzić do ugodowego załatwienia sprawy. Stosownej oceny powinien dokonać przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę, ale stosowne postanowienie mogło być wydane także na późniejszym etapie postępowania przed sądem I instancji, a także w postępowaniu apelacyjnym.

Obecnie, sąd musi obligatoryjnie skierować strony do mediacji przed posiedzeniem przygotowawczym albo pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę, ale tylko w sporach budowlanych.

Jednocześnie wskazuje się w uzasadnieniu nowelizacji, że obowiązek kierowania stron do mediacji w tych sprawach nie przekreśla zasady dobrowolności mediacji.

Strona postępowania ma bowiem możliwość sprzeciwienia się prowadzeniu mediacji. Może to uczynić od razu w pierwszym piśmie procesowym, co zwolni sąd z obowiązku skierowania stron do mediacji.

Należy jednak mieć na uwadze, że zgodnie ze znowelizowanymi przepisami (które weszły w życie już 10 września 2025 r.) brak zgłoszenia przez stronę sprzeciwu w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia jej postanowienia kierującego do mediacji oznaczać będzie zgodę strony na prowadzenie mediacji. Dotychczas przepis stanowił, że mediacji nie prowadzi się, jeżeli strona w terminie nie wyraził zgody na mediację, co budziło wątpliwości interpretacyjne co do tego, jak potraktować brak zajęcia przez stronę stanowiska w terminie tygodniowym. Obecnie art. 1838 § 2 KPC stanowi, że mediacji nie prowadzi się, jeżeli strona sprzeciwi się jej, chyba że przed wydaniem postanowienia wyraziła zgodę na prowadzenie mediacji.

Aktualnie, złożenie przez którąkolwiek ze stron oświadczenia odmawiającego zgody na udział w mediacji powoduje, że postanowienie sądu o skierowaniu do mediacji staje się bezskuteczne. Z kolei brak zajęcia przez stronę stanowiska nie będzie traktowany jako sprzeciw, lecz jako dorozumiana zgoda. Co więcej, ze sprzeciwu nie będzie mogła skorzystać ta strona, która wcześniej sama wnioskowała o mediację lub wyraziła na nią zgodę, np. w swoim pierwszym piśmie procesowym.

5. Kto odmawia, ten płaci

Należy mieć na uwadze, że bezpodstawna odmowa udziału w mediacji będzie miała swoje konsekwencje finansowe.
Nowelizacja wprowadza bowiem także istotne konsekwencje dla strony, która bez uzasadnionej przyczyny odmówi udziału w mediacji.

Zgodnie z art. 103 § 3 pkt 11 KPC, w takiej sytuacji sąd będzie mógł, niezależnie od wyniku sprawy, włożyć na tę stronę obowiązek zwrotu kosztów w części wyższej, niż nakazywałby to wynik sprawy, a nawet zwrotu kosztów w całości.

W rezultacie strona, która odmówi mediacji i nie przedstawi należytego uzasadnienia, może zostać obciążona kosztami procesu, nawet jeśli uzyska korzystne dla siebie rozstrzygnięcie sporu.

6. Mediacja jako alternatywa dla sporu budowlanego: Zalety i potencjalne zagrożenia

Biorąc pod uwagę intencje ustawodawcy zmianę należy uznać za korzystną. Mediacja w wielu sprawach budowlanych może rzeczywiście okazać się bardziej skuteczną i efektywną metodą rozwiązania sporu, niż wdanie się w długoletni i kosztowny proces sądowy.

Mediacja często też pozwala na wypracowanie rozwiązania, które umożliwia stronom utrzymanie pozytywnych relacji biznesowych i kontynuowanie współpracy.

Należy mieć jednak na uwadze, że dojście do porozumienia wymaga często odpowiedniego przygotowania, zarówno od strony prawnej, jak i technicznej. Z tego względu także w mediacji strony korzystają ze wsparcia specjalistów i prywatnych opinii biegłych, celem poparcia swojego stanowiska. Dotyczy to w szczególności spraw o wysoce specjalistycznym i złożonym charakterze. To zaś przekłada się na dłuższy czas i większe koszty postępowania mediacyjnego.

Warto pamiętać, że osiągnięcie porozumienia jest też bardziej prawdopodobne w tych sprawach, w których mediator posiada doświadczenie w sprawach budowlanych i jest odpowiednio merytorycznie przygotowany do prowadzenia mediacji. Ma to szczególne znaczenie w sporach o dużej wartości i złożonym przedmiocie. W mediacji sądowej wybór mediatora w pierwszej kolejności należy do stron. Dopiero, gdy strony nie osiągną w tym zakresie porozumienia, mediatora wyznacza sąd. Brak dokonania wyboru przez strony może doprowadzić do sytuacji, w której sąd wyznaczy mediatora o niewystarczającej wiedzy i umiejętności dla rozstrzygnięcia danego sporu, co w rezultacie może utrudnić osiągnięcie porozumienia i zawarcie ugody.

Pojawiają się też krytyczne głosy wskazujące, że nowelizacja sprzyjać może pozornym działaniom ugodowym i zbędnemu wydłużenia postępowania. Nie sposób odmówić takim głosom racji.

Łatwo można sobie wyobrazić sytuację, w której strona danego sporu decyduje się na zainicjowanie postępowania sądowego, gdyż dotychczasowe liczne polubowne próby rozwiązania sporu nie doprowadziły do osiągnięcia porozumienia. Po wymianie obszernej korespondencji w sprawie, przeciwnik dalej nie jest zainteresowany prowadzeniem dalszych rozmów i zmianą stanowiska. Mimo tego, że spór trwa wiele lat i sprawa dojrzała do rozstrzygnięcia sprawy przez sąd, obowiązkowe skierowanie sprawy do mediacji może zostać wykorzystane jako okazja do przedłużenie postępowania dla strony, która nie ma interesu w szybkim rozstrzygnięciu sporu, a tym bardziej w zawarciu ugody. Ustawodawca sankcjonuje bowiem nieuzasadnioną odmowę udziału w mediacji a nie pozorne jej prowadzenie tj. bez rzeczywistego zamiaru zawarcia ugody.

Obowiązkowe kierowanie do mediacji wzbudza więc wątpliwości w zakresie naczelnej zasady mediacji, jaką jest zasada dobrowolności. Co prawda, w dalszym ciągu jej przeprowadzenie wymaga zgody obu stron, jednak obawa przed negatywnymi skutkami finansowymi w razie nieuzasadnionej odmowy może prowadzić do podejmowania decyzji niezgodnych z wolą strony.

7. Podsumowanie

Mediacja ma swoje zalety i może być z powodzeniem wykorzystywana w sporach budowlanych. Postępowanie mediacyjne jest co do zasady znacznie szybsze i tańsze niż długotrwały proces sądowy.

Ostateczny wynik sporu jest wypracowywany wspólnie przez strony i nie jest narzucany przez sąd. Strony, zawierając ugodę, same decydują o jej treści, co zwiększa szansę na dobrowolne jej wykonanie.

Mediacja z założenia jest mniej formalna. Umożliwia spojrzenie na spór z innej perspektywy i daje szansą na utrzymanie relacji biznesowych.

Obowiązkowe kierowanie stron do mediacji może jednak osłabić jej efektywność. Zachodzi ryzyko, że rozmowy ugodowe będą prowadzone pozornie, celem przedłużenia postępowania i bez rzeczywistej intencji osiągnięcia porozumienia, także w obawie przed obciążeniem kosztami procesu za nieuzasadnioną odmowę udziału w mediacji. W rezultacie, możemy mieć do czynienia z prowadzeniem formalnie wymuszonej mediacji w sprawach, w których szanse na zawarcie ugody są znikome, co zbędnie wydłuża rozwiązanie sporu.

Mediacja, nawet przy woli obu stron co do osiągnięcia porozumienia, nie zawsze kończy się wypracowaniem i zawarciem ugody. Co prawda, zgodnie z nowym art. 4583a § 3 KPC po skierowaniu stron do mediacji sąd podejmuje czynności służące do przygotowania posiedzenia przygotowawczego lub rozprawy, jednak w praktyce sądy i tak zapewne będą oczekiwać w tej sytuacji na wynik postępowania mediacyjnego z wyznaczeniem terminu rozprawy.

Utrudnienia i większe koszty mediacji są możliwe zwłaszcza w tych sprawach, w których wymagane jest pozyskanie dodatkowych ekspertyz technicznych i odpowiednie merytoryczne przygotowanie stron oraz mediatora.